Między łaską bogów a ciężarem historii

autor zdjęcia: Czesław Datka/NAC

źródło: Rzeczpospolita

Ksawery Pruszyński (1907–1950) w mundurze podporucznika. Londyn, 3 września 1942 r.

Ksawery Pruszyński należał do tych postaci, których życie i twórczość wpisują się w dramatyczny rytm XX w., a jego biografia pokazuje drogę człowieka starającego się za tym rytmem nadążyć.

Historia przyspieszała, Pruszyński gnał za nią. Tego wyścigu nie dało się wygrać, ale on próbował. Był jednym z najzdolniejszych publicystów swojego pokolenia, reporterem o wyjątkowej intuicji i uczestnikiem najważniejszych sporów politycznych epoki. Jego przedwczesna śmierć w 1950 r. przerwała karierę, która już wcześniej osiągnęła niezwykłą intensywność.

Urodził się 4 grudnia 1907 r. w Wolicy Kierekieszynej na Wołyniu, w świecie kresowego ziemiaństwa, który wkrótce miał zniknąć. Wczesne dzieciństwo zostało brutalnie przerwane: najpierw przez śmierć ojca Edwarda, który zginął w 1911 r. w bliżej nieznanych okolicznościach, później przez rewolucję. Po stracie ojca wychowywał się wraz z bratem Mieczysławem pod opieką matki. Kolejne lata to doświadczenie wykorzenienia – ucieczka, zmiana miejsc, życie w cieniu rozpadającego się porządku. Majątek rodzinny znajdował się po „niewłaściwej” stronie granicy ryskiej. Pruszyński uczył się w słynnym gimnazjum w Chyrowie, potem w 1927 r. rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie.

Studia, „stańczycy” i pierwsze teksty

To właśnie Kraków stał się miejscem jego formacji intelektualnej. W czasie studiów szybko zwrócił na siebie uwagę środowiska akademickiego. Jako student zdobył nagrodę...